Ima ona stara, narodna izreka, hirurški precizna i bezvremenska, koja idealno opisuje društvenu dijagnozu u kojoj živimo: Čega se pametan stidi, time se budala ponosi.
Ovih dana navršava se tačno pet godina otkako je u samom centru Bijeljine, uz veliku pompu, folklor i nacionalističko skandiranje, otkriven spomenik vođi četničkog pokreta i osuđenom ratnom zločincu iz Drugog svjetskog rata, Dragoljubu Draži Mihailoviću. Pola decenije kasnije, taj komad bronze i dalje stoji na istom mjestu. I ne samo da stoji, nego služi kao spomenik jednoj dubokoj, poraznoj mrlji na obrazu javnog prostora i civilizacijskih vrijednosti ovih prostora.
Dok čitav normalan i prosvećen svijet svoje trgove i parkove ukrašava bistama naučnika, pisaca, humanitaraca, sportista i ljudi koji su zadužili čovječanstvo, kod nas se sa ponosom podižu bista i oltar ideologiji koja je iza sebe ostavila samo krv, zgarišta i masovne zločine nad civilnim stanovništvom.
Pet godina gledamo kako se ideologija kolaboracionizma i fašizma pokušava presvući u odijelo “oslobodilačkog pokreta”. Pet godina se prekraja istorija, brišu se činjenice, a podižu spomenici onima koji su u najcrnijem periodu ljudske civilizacije izabrali pogrešnu, mračnu stranu istorije. I sve to naočigled javnosti, institucija i komšija čiji su preci stradali upravo pod komandom tog istog pokreta.
U normalnim, uređenim društvima – onima u koja se svi redom zaklinjemo kada treba tražiti kredite i fondove – veličanje nacističkih i fašističkih saradnika je zakonski kažnjivo, društveno neprihvatljivo i sramotno. U Njemačkoj ili Francuskoj zamisliti spomenik saradnicima okupatora u centru grada jednako je naučnoj fantastici. Tamo se takvih epizoda iz prošlosti stide, od njih se ograđuju i uče generacije da se nikada ne ponove. Kod nas? Kod nas se time ponose. Pravi se fešta, sijeku se crvene trake i drže patetični govori o “herojstvu”.
Šta je poruka takvog spomenika u gradu poput Bijeljine? Kakvu poruku šaljemo djeci koja svakodnevno prolaze pored tog spomenika na putu do škole? Učimo ih da su zločin i izdaja legitimne opcije. Učimo ih da se istorija ne piše na osnovu činjenica i arhivske građe, nego na osnovu dnevno-političkih potreba i jeftinog populizma.
Ova petogodišnjica nije jubilej za slavlje. Ovo je opomena i ogledalo. Ogledalo u kojem se vidi sva bijeda našeg obrazovnog sistema, moralnog posrtanja i političkog bespuća. Jer kada spomenik četničkom vođi postane centralni ukras jednog grada, onda problem nije u bronzi. Problem je u nama koji smo pristali da nam sramota postane ponos, a laž zamijeni istinu.
Sve dok se u javnom prostoru budemo ponosili onim čega se savremeni i civilizovani svijet stidi, nemamo se pravo čuditi što nam mladi odlaze, što nas zaobilaze u širokom luku i što smo na mapi Evrope ostali slijepo crijevo u kojem su mračne sjenke prošlosti još uvijek važnije od budućnosti.
